در روانشناسی، طرح وارهها نقش بسزایی در شکلگیری ذهنیات، رفتارها و احساسات افراد دارند. این مفاهیم بهطور عمیقی بر نحوه درک و تفسیر اطلاعات جدید تأثیر میگذارند و میتوانند باعثایجاد الگوهای رفتاری ثابت شوند. از آنجا که طرح وارهها میتوانند هم بهعنوان ابزاری برای پردازش اطلاعات و هم بهعنوان مانعی در برابر تغییر عمل کنند، آگاهی از آنها و چگونگی تغییرشان اهمیت زیادی دارد. در این مقاله، به بررسی طرح واره، انواع مختلف آن، نقش دوران کودکی در شکلگیری آنها و روشهای درمانی مانند طرح وارهدرمانی خواهیم پرداخت.
طرحواره چیست؟
طرح واره بهطور کلی بهعنوانالگوهای فکری، احساسی و رفتاری در نظر گرفته میشود که بهوسیله آنها افراد اطلاعات جدید را درک و پردازش میکنند. این الگوها، که ازتجارب گذشته فرد و پیشفرضهای فرهنگی او نشأت میگیرند، بهطور خودکار در ذهن افراد فعال میشوند و به آنها کمک میکنند تا دنیای پیرامون خود را سازماندهی کنند. طرح وارهها میتوانند در شناسایی الگوهای رفتاری و تصمیمگیریها نقش داشته باشند و در بسیاری از مواقع افراد تمایل دارند اطلاعات جدید را بهصورت خودکار با طرح وارههای موجود خود تطبیق دهند.
طرحواره درمانی چیست؟
طرح واره درمانی یک رویکرد درمانی است که بهطور ویژه برای درمان اختلالات شخصیتی و مشکلات روانشناختی استفاده میشود. این روش توسط جفری یانگ ابداع شد و از ترکیب تکنیکهای رفتاردرمانی شناختی، گشتالتدرمانی و روانکاوی بهره میبرد. هدف طرح واره درمانی تغییر الگوهای فکری و رفتاری غیرسازگارانهای است که ازطرح وارههای منفی نشأت میگیرند. یانگ معتقد بود که بسیاری از مشکلات روانشناختی افراد، بهویژه اختلالات شخصیتی، ناشی از طرح وارههای ناکارآمد هستند که در دوران کودکی شکل گرفتهاند. بنابراین، با شناسایی و تغییر این طرح وارهها، میتوان به بهبود وضعیت روانی فرد کمک کرد.
تست طرحواره چیست؟
تست طرح واره بهعنوان ابزاری برای شناسایی طرح وارههای فردی استفاده میشود. این تستها معمولاً شامل سوالاتی هستند که از فرد میخواهند تا به چالشها و مشکلات شخصی خودپاسخ دهد والگوهای ذهنی و رفتاریاش را شناسایی کند. تست طرح واره میتواند بهعنوان یک مرحله اولیه در طرح واره درمانی برای شناسایی الگوهای منفی و ناکارآمد طرحوارهها استفاده شود. این ابزارها میتوانند به درمانگر کمک کنند تا تشخیص دهد که کدام طرح وارهها ممکن است مسئول مشکلات فرد در زندگی شخصی و اجتماعی باشند.
نقش دوران کودکی در ایجاد طرحوارهها
دوران کودکی یکی از مهمترین دورهها در شکلگیری طرح وارهها است. بسیاری از طرح وارههای فرد در این دورانبر اساس تجارب اولیه و تعاملات با والدین، اعضای خانواده و دیگر افراد مهم زندگی شکل میگیرند. اگر یک کودک در این دوران دچار بیتوجهی، طرد یا نادیدهگرفته شدن قرار گیرد، ممکن است طرح وارههای منفی مانند طرد/بیثباتی یا نقص/شرم در او شکل بگیرد. این طرحوارهها در بزرگسالی میتوانند بر روابط اجتماعی، رفتارهای فردی و حتی تصمیمگیریهای روزمره تأثیر بگذارند. به همین دلیل، درمان طرح وارهها به شناسایی ریشههای آن در دوران کودکی نیاز دارد تا بتوان بهطور مؤثر به درمان آنها پرداخت.
انواع طرحوارهها
طرح وارهها میتوانند در قالبهای مختلفی ظهور پیدا کنند و بسته به تجربیات فرد، میتوانند انواع مختلفی داشته باشند. برخی از رایجترین انواع طرحوارهها عبارتند از:
طرحواره طرد/بیثباتی: این نوع طرح واره زمانی شکل میگیرد که فرد در دوران کودکی از حمایت عاطفی و محبت کافی برخوردارنبوده است. افراد با این طرح واره ممکن است احساس کنند که همیشه طرد شدهاند و هیچگاه از حمایت دیگران برخوردار نخواهند شد.
طرحواره بیاعتمادی/سوءاستفاده: در این نوع طرح واره، فرد احساس میکند که دیگران به اوآسیب میزنند یا سوءاستفاده میکنند. این طرح واره معمولاً بهدلیل تجارب منفی از سوءاستفاده در دوران کودکی شکل میگیرد.
طرحواره نقص/شرم: افرادی که این طرح واره را دارند، احساس میکنند که دچار نقص یا عیبهایی هستند که باعث میشود دیگران آنها را رد کنند. این نوع طرح واره معمولاً بهدلیلتجربههای تحقیر و نادیدهگرفتن در دوران کودکی ایجاد میشود.
طرحواره محرومیت عاطفی: این طرح واره زمانی شکل میگیرد که فرد در دوران کودکی با فقدان محبت یا توجه عاطفی از سوی والدین یا مراقبین مواجه شده باشد.
سبکهای مقابلهای طرحوارهها
افراد زمانی که با طرح وارههای منفی مواجه میشوند، بهطور ناخودآگاه ازسبکهای مقابلهای خاصی استفاده میکنند. این سبکها میتوانند شامل:
اجتناب: فرد تلاش میکند تا از موقعیتهای تهدیدآمیز یا احساسات ناخوشایند ناشی از طرح وارههای خود اجتناب کند.
شخصیسازی: فرد بهطور مفرط مسئولیت مشکلات و نواقص خود را بر دوش میگیرد و این احساس را دارد که دیگران همواره از او انتظار دارند.
تلاش برای جلب توجه: فرد ممکن است بهدنبال جلب توجه دیگران و تأسیس روابطی باشد که بر اساس نیازهای روانی او، مانند تأسیس روابطی مبتنی بر طرح واره طرد، شکل میگیرد.
طرحوارههای ذهنی: کلید فهم رفتار و تفکر انسان
تکنیکهای طرحواره درمانی
طرح واره درمانی بهمنظور تغییر طرحوارههای منفی و ناکارآمد از تکنیکهای مختلفی استفاده میکند. برخی از این تکنیکها عبارتند از:
آموزش روانی: این تکنیک به بیمار کمک میکند تا با مفهوم طرح وارهها آشنا شده و درک کند کهچگونه این الگوها بر رفتار و احساساتش تأثیر میگذارند.
بررسی تجربیات گذشته: در این تکنیک، درمانگر به بیمار کمک میکند تا تجربیات منفی از دوران کودکی را شناسایی کرده و تأثیر آنها بر طرح وارههای فعلیاش را بررسی کند.
دگرگونی شناختی: در این مرحله، درمانگر به بیمار کمک میکند تا تفکرات منفی مرتبط با طرح وارههایش را شناسایی کرده و با تفکرات سالمتر جایگزین کند.
تجربهدرمانی: این تکنیک به بیمار اجازه میدهد تا احساسات و افکار خود را در موقعیتهای واقعی شبیهسازی کرده و راههای جدیدی برای مقابله با طرحوارهها پیدا کند.
جمع بندی
طرح وارهها ساختارهای شناختی پیچیدهای هستند که بر اساس تجارب فردی در طول زندگی شکل میگیرند و تأثیر زیادی بررفتار، تفکر و احساسات افراد دارند. طرح واره درمانی بهعنوان یکرویکرد مؤثر برای تغییر طرحوارههای منفی و ناکارآمد، میتواند به افراد کمک کند تا از الگوهای رفتاری مضر رهایی یابند. شناسایی طرح وارهها، آگاهی از ریشههای آنها و استفاده از تکنیکهای مختلف درمانی از جمله کمک گرفتن از یک رواندرمانگر حرفه ای در رشت میتواند به بهبود کیفیت زندگی فردی و اجتماعی افراد کمک کند.
