در سالهای اخیر، «کودکهمسری» به یکی از بحثبرانگیزترین چالشهای اجتماعی در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر تبدیل شده است. این پدیده که ریشه در سنتهای دیرپا، نابرابریهای جنسیتی، فقر اقتصادی و کمبود آگاهی دارد، نهتنها حقوق بنیادین کودکان را نقض میکند، بلکه پیامدهای عمیق و گاه جبرانناپذیری بر سلامت جسمی، روانی و آیندهٔ آنان بر جای میگذارد. ازدواج در سنین پایین، کودکان—بهویژه دختران—را از فرصتهای طبیعی رشد، تحصیل و شکلگیری هویت فردی محروم میسازد و آنان را ناخواسته درگیر مسئولیتهایی فراتر از توان و مرحلهٔ رشدیشان میکند. پرداختن به این موضوع و واکاوی عوامل، پیامدها و راهکارهای مقابله با آن، ضرورتی اخلاقی و اجتماعی است تا بتوان مسیر دستیابی به جامعهای سالمتر، آگاهتر و عادلانهتر را هموار ساخت.
معضلی به نام کودک همسری
کودک همسری، یکی از معضلات جدی و نگرانکنندهای است که در بسیاری از کشورها، بهویژه درکشورهای در حال توسعه، رواج دارد. این معضل به ازدواج کودکان زیر 18 سال اشاره دارد و معمولاً در آن دختران یا پسران مجبور به وارد شدن به یک رابطه زناشویی پیش از رسیدن به بلوغ جسمی و روانی هستند. در بسیاری از موارد، این ازدواجهابه اجبار خانوادهها یا تحت فشارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی صورت میگیرد و حقوق کودک را بهطور جدی نقض میکند.
ازدواج کودکان، بهویژه برای دختران، میتواند عواقب و پیامدهای منفی زیادی به دنبال داشته باشد. این پیامدها از آسیبهای جسمی و روانی گرفته تا محدود شدن فرصتهای تحصیلی، اجتماعی و اقتصادی را در بر میگیرد. در بسیاری از جوامع، کودک همسری به دلیل آگاهی ناکافی از حقوق کودکان و مشکلات فرهنگی و اجتماعی همچنان ادامه دارد. در این مقاله، به بررسی ابعاد مختلف کودک همسری، پیامدهای آن، و راهحلهای ممکن برای کاهش و مقابله با این معضل پرداخته میشود.
پیامدها و آسیبهای کودک همسری
کودک همسری تأثیرات منفی بسیاری بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی کودکانی که در چنین ازدواجهایی شرکت میکنند، دارد. این پیامدها میتواند به صورتهای مختلف خود را نشان دهد:
آسیبهای جسمانی: دختران و پسرانی که در سنین کودکی یا نوجوانی ازدواج میکنند، به دلیلعدم بلوغ جسمی و فیزیکی، ممکن است با مشکلات جدی در دوران بارداری و زایمان روبهرو شوند. بسیاری از دخترانی که در سنین پایین باردار میشوند، در معرض خطراتی چونسقط جنین، زایمانهای پرخطر، خونریزی و حتی مرگ قرار دارند. مطالعات نشان دادهاند که دختران نوجوان نسبت به زنان بالغ احتمال بیشتری برای ابتلا به عوارض جسمانی در دوران بارداری دارند.
آسیبهای روانی: از نظر روانی، کودکانی که وارد ازدواجهای زودهنگام میشوند، معمولاً با مشکلات هویتی، اضطراب،افسردگی و کمبوداعتماد به نفس مواجه میشوند. این کودکان معمولاً از فرصتهای طبیعی رشد و پیشرفت در دوران نوجوانی و جوانی خود محروم میشوند و بهجای تحصیل و بازی، مجبور به انجام مسئولیتهای خانهداری و مادر شدن میشوند.
محرومیت از تحصیل: بسیاری از دختران و پسران که در سنین کودکی ازدواج میکنند، به دلیل مسئولیتهای خانهداری، مادر شدن و مشکلات مالی و اجتماعی، از ادامه تحصیل باز میمانند. این امر نه تنها فرصتهای شغلی و اجتماعی آنها را محدود میکند، بلکه ممکن است آنها را درچرخه فقر گرفتار کند.
خشونت خانگی و سوءاستفاده جنسی: ازدواجهای زودهنگام معمولاً با خشونتهای خانگی و سوءاستفاده جنسی همراه است. دخترانی که در سنین پایین با مردانی بزرگتر از خود ازدواج میکنند، بیشتر در معرض انواع خشونتهای جسمی و روانی قرار دارند. این خشونتها میتواند آسیبهای جدی به سلامت جسمی و روانی آنها وارد کند.
کودکهمسری و حقوق کودکان: چرا باید متوقف شود؟
کودک همسری یعنی چه؟
کودک همسری به ازدواجی گفته میشود که در آن یک یا هر دو طرف زیر 18 سال هستند. این ازدواجها ممکن است بهصورت قانونی یا غیرقانونی انجام شوند. در بسیاری از کشورها، ازدواج کودکان بر اساس سن قانونی که در آن افراد میتوانند وارد ازدواج شوند، غیرقانونی است، اما در عمل این قوانین بهطور مؤثر اجرا نمیشوند و خانوادهها معمولاً با پنهانکاری یا با استفاده از مجوزهای قضائی این ازدواجها را انجام میدهند.
در بعضی از کشورهای اسلامی، ازدواج کودک همسری با اجازه ولی و حکم دادگاه مجاز است، اما بسیاری از حقوقدانان و فعالان حقوق بشر بر این باورند که این نوع ازدواجها نه تنها غیر منطقی است، بلکه بهطور جدی سلامت و حقوق کودک را تهدید میکند. در این زمینه، سازمانهای بینالمللی مانند سازمان ملل متحد با تصویب کنوانسیون حقوق کودک، تأکید دارند که ازدواج کودکان باید ممنوع باشد و حداقل سن ازدواج 18 سال تمام باشد.
کودک همسری در ایران
در ایران، موضوع کودک همسری هنوز یک معضل جدی است. طبق قوانین ایران، دختران زیر 13 سال و پسران زیر 15 سال میتوانند با اجازه ولی (پدر یا جد پدری) و حکم دادگاه ازدواج کنند. این قوانین باعث شدهاند که ازدواجهای زودهنگام بهویژه در مناطق روستایی و میان اقشار کمدرآمد رایج باشد. در این مناطق، به دلایل مختلف اجتماعی و اقتصادی، خانوادهها گاهی تصمیم میگیرند دختران خود را در سنین پایین به ازدواج واگذارند.
با وجود اینکه برخی افراد معتقدند که این نوع ازدواجها ریشه در باورهای مذهبی و تاریخی دارند، واقعیت این است که بسیاری از این ازدواجها به دلیل عدم آگاهی از پیامدهای آن و فشارهای اجتماعی و اقتصادی صورت میگیرند. این ازدواجها بهویژه برای دختران که در سنین پایین به بلوغ نمیرسند، میتواند عواقب جسمی و روانی جدی داشته باشد.
کودک همسری، نوعی کودکآزاری است
کودک همسری نه تنها از لحاظ جسمی و روانی آسیبزننده است، بلکه بهطور قطع میتوان آن را نوعی کودکآزاری در نظر گرفت. این ازدواجها بهویژه زمانی که دختران به مردانی بزرگتر از خود واگذار میشوند، بهعنوان نوعی سوءاستفاده از حقوق کودک تلقی میشود. کودکانی که در سنین کودکی مجبور به ازدواج میشوند، معمولاً از حقوق اولیه خود مانند حق تحصیل، حق آزادی و حق سلامت محروم میشوند.
کودک همسری، بهویژه در مورد دختران، باعث میشود که آنها بهجای تجربه دوران کودکی و نوجوانی خود، وارد دنیای بزرگسالی و مسئولیتهای زناشویی شوند. این تغییرات ناگهانی و غیرمنتظره میتواند تأثیرات روانی و جسمی عمیقی بر آنها بگذارد که گاهی اوقات جبرانناپذیر است.
پیامدهای جسمانی و روانی کودک همسری
کودک همسری بهویژه برای دختران آسیبهای جسمانی و روانی زیادی به همراه دارد. این آسیبها شامل مشکلات متعددی است که در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود:
آسیبهای جسمانی: دخترانی که در سنین پایین ازدواج میکنند، به دلیل عدم بلوغ جسمی و جسمی در معرض مشکلات بارداری و زایمان هستند. این دختران میتوانند در معرض خطرات شدید جسمی مانند سقط جنین، خونریزیهای شدید و حتی مرگ در حین زایمان قرار گیرند.
آسیبهای روانی: ازدواج زودهنگام برای کودکان، بهویژه دختران، میتواند موجب اختلالات روانی همچون افسردگی، اضطراب و مشکلات هویتی شود. کودکانی که بهزودی به مادر شدن و مسئولیتهای خانهداری وارد میشوند، ازشادابی، آزادی و تجربههای طبیعی دوران کودکی خود محروم میشوند. این امر میتواند تأثیرات منفی عمیقی بر روان آنها بگذارد.
نقش تحصیلات در کودک همسری
تحصیلات یکی از عوامل کلیدی در جلوگیری از کودک همسری است. تحقیقات نشان دادهاند که دخترانی که به تحصیلات خود ادامه میدهند، کمتر از دخترانی که از تحصیل محروم هستند، در معرض ازدواج زودهنگام قرار میگیرند. ازدواج کودکان اغلب بهطور مستقیم بر تحصیلات آنها تأثیر میگذارد. دختران معمولاً مجبور میشوند به جای ادامه تحصیل، خانهداری کنند یا بهعنوان همسر و مادر در خانواده به ایفای نقش بپردازند.
آموزش و آگاهیدهی در خصوص حقوق کودکان و اهمیت تحصیل میتواند به کاهش این پدیده کمک کند. همچنین، فراهم کردن فرصتهای آموزشی برای دختران میتواند به آنها کمک کند تا بتوانند زندگی مستقل و موفقی برای خود بسازند.
تاثیر مشاوره خانواده برای جلوگیری از کودک همسری
مشاوره خانواده یکی از ابزارهای مهم برای جلوگیری از کودک همسری است. مشاوران خانواده میتوانند به والدین و کودکان کمک کنند تا با درک بهتر از حقوق کودکان و اهمیت رشد و پیشرفت آنها، تصمیمات آگاهانهتری بگیرند. مشاوره میتواند به خانوادهها کمک کند تا از ازدواجهای زودهنگام جلوگیری کنند و کودکان را تشویق به تحصیل و رشد فردی کنند.
همچنین، مشاوره به دختران و پسران آسیبدیده از کودک همسری میتواند در فرایند درمان و بهبودی آنها مؤثر باشد. این مشاوران میتوانند به کودکان کمک کنند تا از تجربیات خود رهایی پیدا کنند و راههای سالمتر و سازندهتری برای زندگی پیدا کنند.
سخن آخر
کودک همسری یکمعضل جهانی است که آثار منفی آن در بسیاری از کشورها بهویژه در کشورهای در حال توسعه مشاهده میشود. این ازدواجها به دلیل مشکلات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی همچنان ادامه دارند و بر سلامت جسمی و روانی کودکان تأثیرات منفی میگذارند. برای مقابله با این معضل، نیاز به آگاهیرسانی، تغییرات فرهنگی و اجتماعی و تقویت قوانین حمایتی از کودکان داریم. همچنین، آموزش و مشاوره ی کودک در رشت میتواند نقش مؤثری در جلوگیری از کودک همسری و حمایت از کودکان آسیبدیده ایفا کند.
