بیماریهای روانی یکی از مسائلی هستند که میتوانند به طور چشمگیری کیفیت زندگی افراد را تحت تاثیر قرار دهند. این اختلالات نه تنها سلامت روانی افراد را تهدید میکنند، بلکه ممکن است بر روابط اجتماعی، شغلی و تحصیلی آنها نیز اثر بگذارند.
بیماریهای روانی به دلیل پیچیدگیهایی که دارند، عوامل متعددی در بروز و پیشرفت آنها دخیل هستند. برخی از این بیماریها ممکن است زمینه ارثی داشته باشند و از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. اما این تنها بخشی از داستان است و عوامل محیطی، اجتماعی و حتی روانی نیز نقش بسیار مهمی در بروز بیماریهای روانی دارند. در این مقاله به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت که آیا بیماریهای روانی ارثی هستند، چگونه میتوان تشخیص داد که ژن بیماری روانی داریم یا نه، انواع بیماریهای روانی با زمینه ژنتیکی و چگونگی کاهش خطر ابتلا به این بیماریها.
آیا بیماریهای روانی میتوانند ارثی باشند؟
در پاسخ به این سوال باید بگوییم که بیماریهای روانی میتوانند ارثی باشند، اما ژنتیک به تنهایی عامل بروز این اختلالات نیست. تحقیقات علمی نشان میدهند که بیماریهای روانی معمولاً از ترکیب عوامل ژنتیکی و محیطی به وجود میآیند. به عبارت دیگر، برخی افراد با زمینه ژنتیکی مستعد ابتلا به بیماریهای روانی هستند، اما این به این معنا نیست که آنها حتماً به این بیماریها مبتلا خواهند شد.
در واقع، پژوهشها نشان دادهاند که اختلالات روانی مختلف، نظیر افسردگی، اختلالات اضطرابی، اختلال دو قطبی، و اسکیزوفرنی، ممکن است ریشههای ژنتیکی داشته باشند. این به این معناست که اگر در خانوادهای سابقه ابتلا به بیماریهای روانی وجود داشته باشد، احتمال ابتلای نسلهای بعدی نیز افزایش مییابد. با این حال، باید توجه داشت که بیماریهای روانی میتوانند ناشی از عواملی غیر از ژنتیک، از جملهشرایط محیطی، استرسها، تجربههای منفی و حتی تربیت در دوران کودکی باشند.
چگونه میتوان متوجه شد که ژن روانی داریم یا نه؟
در حال حاضر هیچ آزمایش قطعی برای تشخیص ژن خاصی که مسئول بیماریهای روانی باشد، وجود ندارد. تحقیقات در این زمینه همچنان در حال انجام است و به تدریج اطلاعات بیشتری در مورد ژنهای خاصی که میتوانند در بروز بیماریهای روانی نقش داشته باشند، به دست میآید. اگرچه این ژنها هنوز به طور کامل شناسایی نشدهاند، اما از آنجا که بیماریهای روانی معمولاً در خانوادهها و میان بستگان درجه یک مشاهده میشوند، میتوان گفت که احتمال انتقال این بیماریها از نسلی به نسل دیگر وجود دارد.
برای تشخیص اینکه آیا احتمال ابتلا به بیماری روانی در شما وجود دارد یا خیر، باید به تاریخچه خانوادگی توجه کنید. اگر در خانوادهتان افرادی مبتلا به بیماریهای روانی مانند افسردگی، اضطراب، اسکیزوفرنی یا اختلال دو قطبی وجود داشته باشند، احتمال اینکه شما نیز به این بیماریها مبتلا شوید بیشتر خواهد بود. اما این به این معنا نیست که حتماً به این بیماریها مبتلا خواهید شد، زیرا ژنتیک تنها یکی از عوامل است و عواملی مانند محیط زندگی، استرس و تجربههای شخصی نیز در بروز بیماریهای روانی نقش دارند.
انواع بیماریهای روانی با زمینه ژنتیکی
بیماریهای روانی که زمینه ژنتیکی دارند، به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. در ادامه به بررسی برخی از این اختلالات پرداختهایم:
1. اختلال دو قطبی
اختلال دو قطبی یکی از اختلالات خلقی است که با نوسانات شدید خلقی به شکل شیدایی و افسردگی مشخص میشود. این اختلال معمولاً در سنین جوانی آغاز میشود و در برخی از افراد با دورههای طولانی از افسردگی و شیدایی همراه است. تحقیقات نشان دادهاند که اختلال دو قطبی در افرادی که در خانوادهشان سابقه این بیماری وجود دارد، بیشتر مشاهده میشود. برخی از مطالعات نیز نشان دادهاند که ژنهای خاصی میتوانند در بروز این اختلال نقش داشته باشند.
2. افسردگی
افسردگی یکی از شایعترین بیماریهای روانی است که میتواند در هر فردی با علائمی چون غم و اندوه عمیق، از دست دادن علاقه به فعالیتهای روزمره، احساس بیارزشی و افکار خودکشی بروز کند. تحقیقات علمی نشان میدهند که افسردگی میتواند یک زمینه ژنتیکی داشته باشد و در افرادی که در خانوادهشان سابقه افسردگی وجود دارد، احتمال ابتلا به این بیماری بیشتر است. در برخی از تحقیقات دوقلوها، این احتمال به ۳۷ درصد گزارش شده است.
3. اضطراب
اختلالات اضطرابی، از جمله فوبیا، اختلال اضطراب فراگیر و اضطراب اجتماعی، نیز میتوانند زمینه ژنتیکی داشته باشند. این اختلالات با احساسات نگرانی و ترس شدید همراه هستند و میتوانند به طور قابل توجهی زندگی روزمره فرد را تحت تاثیر قرار دهند. تحقیقات نشان دادهاند که ژنتیک میتواند در حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد در بروز اختلالات اضطرابی تاثیرگذار باشد. با این حال، هنوز محققان به نتایج قطعی در خصوص شناسایی ژنهای مسئول این اختلالات نرسیدهاند.
4. اسکیزوفرنی
اسکیزوفرنی یکی از اختلالات روانی شدید است که معمولاً در سنین جوانی آغاز میشود و با علائمی چون توهم، هذیان و اختلال در تفکر همراه است. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است دچار مشکلاتی در برقراری ارتباط اجتماعی و شغلی شوند. تحقیقات نشان دادهاند که اگر در خانواده فرد، هر دو والدین مبتلا به اسکیزوفرنی باشند، احتمال ابتلای فرزند تا ۵۰ درصد افزایش مییابد. همچنین در صورتی که یکی از والدین یا بستگان درجه یک فرد مبتلا به اسکیزوفرنی باشد، خطر ابتلا برای سایر اعضای خانواده نیز بیشتر است.
5. ADHD و اوتیسم
اختلالات طیف اوتیسم (ASD) و اختلال بیش فعالی (ADHD) نیز از جمله بیماریهای روانی هستند که میتوانند ریشههای ژنتیکی داشته باشند. مطالعات نشان دادهاند که در برخی خانوادهها این اختلالات به طور مکرر مشاهده میشوند و ژنهای خاصی میتوانند در بروز آنها نقش داشته باشند.
ژنتیک و بیماریهای روانی: چگونه وراثت بر اختلالات روانی تأثیر میگذارد؟
کاهش خطرات ابتلا به بیماری روانی
اگرچه نمیتوان به طور کامل از ابتلا به بیماریهای روانی جلوگیری کرد، اما میتوان با انجام برخی اقدامات، خطر ابتلا به این بیماریها را کاهش داد. در ادامه به برخی از این اقدامات اشاره خواهیم کرد:
1. مشاوره ژنتیک
اگر در خانوادهتان سابقه بیماریهای روانی وجود دارد، مشاوره با متخصصان ژنتیک میتواند به شما کمک کند تا خطر ابتلا به بیماریهای روانی را بهتر درک کنید. متخصصان ژنتیک میتوانند در شناسایی ریسکهای ژنتیکی و پیشگیری از ابتلا به این بیماریها راهنمایی کنند.
2. محیط سالم و حمایتگر
محیط زندگی و حمایت خانواده و دوستان نقش مهمی در سلامت روانی فرد دارند. ایجاد یک محیط حمایتی و سالم میتواند به کاهش استرسها و افزایش احساس آرامش و امنیت کمک کند. افرادی که در محیطهایی با استرس کمتر و حمایت بیشتر زندگی میکنند، احتمال کمتری برای ابتلا به بیماریهای روانی دارند.
3. مراقبت از سلامت جسمی و روانی
مراقبت از سلامت جسمی از طریق تغذیه سالم، ورزش منظم و خواب کافی میتواند تاثیر زیادی در کاهش خطر ابتلا به بیماریهای روانی داشته باشد. همچنین، توجه به سلامت روانی و استفاده از روشهای مقابله با استرس و اضطراب میتواند به بهبود وضعیت روانی فرد کمک کند.
4. آگاهی از بیماریهای روانی
آموزش و آگاهی از بیماریهای روانی میتواند کمک زیادی به پیشگیری از بروز این اختلالات کند. افراد آگاه به علائم اولیه بیماریهای روانی میتوانند زودتر از مشکلات روانی خود مطلع شوند و اقدامات پیشگیرانه و درمانی لازم را انجام دهند.
جمعبندی
بیماریهای روانی میتوانند ارثی باشند، اما ژنتیک به تنهایی عامل بروز این بیماریها نیست. ترکیب عوامل ژنتیکی، محیطی و روانی در بروز این اختلالات تاثیرگذار است. اگرچه هنوز آزمایشهای دقیقی برای تشخیص ژنهای مسئول بیماریهای روانی وجود ندارد، اما با توجه به تاریخچه خانوادگی و شواهد علمی میتوان احتمال ابتلا به این بیماریها را پیشبینی کرد. با انجام اقدامات پیشگیرانه همچون مشاوره ژنتیک، ایجاد محیط سالم و حمایتگر، رعایت سبک زندگی سالم و استفاده از روشهای مقابله با استرس، میتوان خطر ابتلا به بیماریهای روانی را کاهش داد.
افرادی که در خانوادهشان سابقه بیماریهای روانی دارند، میتوانند با مشاوره و روانشناس در رشت، راهکارهای پیشگیرانه و حمایتی مناسبی دریافت کنند تا از بروز مشکلات روانی جلوگیری شود و سلامت روان خود را حفظ کنند.
