بیشفعالی یا اختلال نقص توجه (ADHD) یکی از اختلالات شایع روانپزشکی است که تأثیرات قابل توجهی بر رفتار، عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی افراد میگذارد. این اختلال معمولاً در دوران کودکی شناسایی میشود و اگر درمان نشود، ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد. بیشفعالی شامل علائمی مانند مشکل در تمرکز، تحرک بیش از حد و رفتارهای تکانهای است. درک این اختلال و آشنایی با علائم، انواع، دلایل و روشهای درمان آن برای والدین و بزرگسالان مبتلا به این اختلال ضروری است.
بیش فعالی چیست؟
بیشفعالی یکاختلال رفتاری است که در آن فرد دچار مشکل در کنترل رفتارها و توجه خود میشود. این اختلال بهویژه در کودکان رایج است و باعث میشود که آنها نتوانند در موقعیتهایی که نیاز به تمرکز دارند، دقت لازم را به خرج دهند و رفتارهایی نشان دهند که غیرمنتظره و بیش از حد است. این اختلال ممکن است با مشکلات دیگری مانند اضطراب،افسردگی و اختلالات یادگیری همراه باشد. بیشفعالی در پسران بیشتر از دختران دیده میشود و ممکن است تا سنین بزرگسالی ادامه یابد.
انواع بیش فعالی
اختلال بیشفعالی به سه نوع مختلف تقسیم میشود:
تنها اختلال توجه: در این نوع، فرد تنها مشکل در توجه و تمرکز دارد و حرکات بیش از حد و تکانهای ندارد. این نوع در میان دختران بیشتر رایج است و اغلب به اشتباه نادیده گرفته میشود.
بیشفعالی و حرکات تکانهای: این نوع از اختلال، فرد را با مشکل در توجه همراه نمیکند اما او در مدیریت رفتارهای خود دچار مشکل است و بهطور مداوم رفتارهای تکانهای از خود نشان میدهد.
ترکیبی: این نوع شامل ترکیبی از هر دو اختلال است، یعنی فرد هم دچار مشکل در توجه است و هم در کنترل رفتارهای خود. این نوع بیشترین شیوع را دارد و شامل تمام علائم بیشفعالی میشود.
علائم بیش فعالی
علائم بیشفعالی معمولاً به سه دسته تقسیم میشوند که در ادامه به تفصیل به آنها پرداخته میشود:
عدم توانایی در تمرکز: فرد ممکن است بهراحتی حواسپرتی کند، توجه به جزئیات را از دست بدهد و در کارهایی که نیاز به تمرکز دارند، نظیر مدرسه یا کار، مشکل داشته باشد.
تحرک و جنب و جوش بیش از حد: این افراد اغلب نمیتوانند در یک موقعیت ثابت بنشینند و تمایل به حرکت مداوم دارند. ممکن است در کلاسها و مکانهایی که باید آرام باشند، رفتارهای بیقرار از خود نشان دهند.
رفتارهای تکانهای: این افراد ممکن است بدون فکر و ناگهانی اقدام کنند، در مکالمات وسط حرف دیگران بپرند و حتی در موقعیتهای خطرناک رفتار کنند، مانند دویدن در خیابان بدون توجه به خطر.
عوارض بیش فعالی
در صورت عدم درمان به موقع، اختلال بیشفعالی میتواند عوارض قابل توجهی برای فرد به همراه داشته باشد. این عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشد:
مشکلات تحصیلی: عدم توانایی در تمرکز و رعایت دستورالعملها میتواند منجر به افت تحصیلی شود.
مشکلات اجتماعی: این افراد ممکن است با همسالان خود ارتباطات مشکلداری داشته باشند و در نتیجه دچار انزوای اجتماعی شوند.
مشکلات شغلی: در بزرگسالی، این افراد ممکن است در محیط کار نیز دچار مشکلاتی مانند عدم توجه به جزئیات و مشکل در پیگیری مسئولیتهای شغلی شوند.
مشکلات روانی: اختلال بیشفعالی ممکن است با سایر اختلالات روانی ماننداضطراب و افسردگی همراه باشد.
بیشفعالی در بزرگسالان: چالشها و راهکارهای مدیریت آن
دلایل ابتلا به بیش فعالی
علت دقیق ابتلا به بیشفعالی هنوز بهطور کامل مشخص نشده است، اما محققان به عوامل مختلفی اشاره میکنند که میتوانند در بروز این اختلال مؤثر باشند:
ژنتیک: تحقیقات نشان دادهاند که اختلال بیشفعالی میتواند از طریق ارث به افراد منتقل شود.
عوامل محیطی: عواملی مانند مصرف سیگار، الکل یا مواد مخدر در دوران بارداری، یا قرار گرفتن در معرض سموم محیطی میتوانند خطر ابتلا به بیشفعالی را افزایش دهند.
تولد زودرس: نوزادانی که پیش از موعد به دنیا میآیند یا وزن کمی دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این اختلال قرار دارند.
صدمات مغزی: آسیبهایی که به مغز در دوران کودکی وارد میشود نیز میتواند در بروز این اختلال تأثیرگذار باشد.
بیشفعالی یکی از شایعترین اختلالات روانپزشکی در کودکان است. این اختلال میتواند مشکلات زیادی برای کودک ایجاد کند، از جمله مشکلات تحصیلی، اجتماعی و رفتاری. برای تشخیص بیشفعالی در کودکان، معمولاً باید علائم حداقل شش ماه ادامه داشته باشد. اگر به موقع درمان نشود، ممکن است مشکلات در دوران بزرگسالی نیز ادامه پیدا کنند. درمان به موقع میتواند به کاهش علائم و بهبود عملکرد کودک کمک کند.
بیش فعالی در بزرگسالان
بیشفعالی در بزرگسالان نیز میتواند ادامه پیدا کند. علائم در بزرگسالی ممکن است بهطور واضحی مانند دوران کودکی نباشند، اما هنوز میتوانند مشکلاتی در زمینه توجه، تمرکز، مدیریت زمان و ارتباطات ایجاد کنند. بسیاری از بزرگسالان مبتلا به بیشفعالی مشکلاتی در کار، روابط شخصی و امور روزمره دارند. درمان در این گروه بهویژه اهمیت دارد چراکه تأثیرات منفی این اختلال ممکن است موجب بروز مشکلات جدی در زندگی شخصی و حرفهای شود.
راههای درمان بیش فعالی
درمان بیشفعالی معمولاً به صورت ترکیبی از دارو و رواندرمانی انجام میشود. درمانهای دارویی شامل استفاده از داروهای محرک مانند ریتالین و داروهای غیرمحرک مانند اتوموکسین هستند. این داروها به بهبود تمرکز و کاهش رفتارهای تکانهای کمک میکنند.
علاوه بر دارو، رواندرمانی نیز میتواند مؤثر باشد. درمانهای رفتاری مانند آموزش والدین و معلمان برای مدیریت رفتارهای کودک، کمک به ایجاد نظم و رعایت قوانین در کودک از جمله روشهای درمانی مهم به شمار میآید. در بعضی موارد، نوروفیدبک نیز بهعنوان یک درمان تکمیلی برای بهبود توجه و کاهش بیشفعالی استفاده میشود.
سخن پایانی
بیشفعالی یک اختلال شایع است که میتواند تأثیرات زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی فرد مبتلا داشته باشد. درمان به موقع و مناسب میتواند به کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا کمک کند. شناسایی علائم، مراجعه به متخصصین ماهر و انجام درمانهای ترکیبی میتواند راهی مؤثر برای مدیریت این اختلال باشد. همچنین حمایت خانواده و اطرافیان در طول فرآیند درمان برای رسیدن به نتایج مثبت ضروری است.
والدین و بزرگسالان مبتلا به بیشفعالی میتوانند با دریافت مشاوره تخصصی ازروانشناس در رشت، راهکارهای فردی برای مدیریت علائم و ارتقای مهارتهای اجتماعی و رفتاری خود را بیاموزند و زندگی روزمره خود را بهتر سازماندهی کنند.
