اختلال اضطراب بیماری (یا هیپوکندریا) یکی ازاختلالات روانی است که بهطور ویژه بر نگرانیهای بیپایه و اساس فرد در مورد سلامت جسمانیاش تأثیر میگذارد. این اختلال باعث میشود که فرد احساس کند دچار بیماریهای خطرناک و تهدیدکننده زندگی است، در حالی که هیچ شواهد پزشکی واقعی برای این نگرانیها وجود ندارد. افراد مبتلا به اختلال اضطراب بیماری به طور مداوم به علائم جسمی جزئی توجه میکنند و آنها را به بیماریهای شدید و کشنده نسبت میدهند، حتی اگر پزشکان آزمایشات پزشکی منفی ارائه دهند.
این اختلال میتواند تأثیرات زیادی بر زندگی روزمره فرد داشته باشد و روابط اجتماعی، شغلی و خانوادگی او را مختل کند. از آنجا که اضطرابهای غیرمنطقی و نگرانیهای مداوم افراد مبتلا به این اختلال میتواند باعث اختلال در زندگی عادی و کاهش کیفیت آنها شود، آگاهی از علائم، عوارض، علل ایجاد و روشهای درمانی آن ضروری است.
در این مقاله، به تفصیل به بررسی اختلال اضطراب بیماری، علائم آن، عوارض ناشی از آن، علل ایجاد آن و روشهای درمانی موجود خواهیم پرداخت.
اختلال اضطراب بیماری (هیپوکندریا) چیست؟
اختلال اضطراب بیماری (که به آن هیپوکندریا نیز گفته میشود) یکی از انواع اضطرابهای روانی است که با نگرانیهای شدید در مورد سلامتی همراه است. فرد مبتلا به این اختلال به طور مداوم احساس میکند که علائم جزئی یا غیرمهم بدنش به معنای وجود یک بیماری خطرناک است. این نگرانیها ممکن است شامل نگرانی از ابتلا به سرطان، بیماریهای قلبی، سکته یا سایر بیماریهای تهدیدکننده زندگی باشد، حتی اگر پزشکان هیچ شواهدی مبنی بر وجود این بیماریها پیدا نکنند.
در گذشته، این اختلال به نام هیپوکندریا شناخته میشد، اما در نسخههای جدید راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، این اختلال به نام “اختلال اضطراب بیماری” معرفی شده است. این تغییر به دلیل نیاز به شفافسازی بیشتر در مورد تفاوتهای میان نگرانیهای طبیعی درباره سلامت و اضطرابهای غیرقابل کنترل است که افراد مبتلا به این اختلال تجربه میکنند.
این اختلال در واقع بهطور مستمر افراد را از زندگی طبیعی خود بازمیدارد و باعث میشود که آنها بهطور مداوم از سلامت خود نگران باشند، حتی زمانی که هیچگونه شواهد پزشکی واقعی برای اثبات نگرانیهایشان وجود ندارد.
علائم اختلال اضطراب بیماری
علائم اختلال اضطراب بیماری میتواند شامل یک طیف وسیع از احساسات، رفتارها و تجربیات مختلف باشد که بهطور مداوم فرد را دچار اضطراب و نگرانی میکند. این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
نگرانی شدید و مداوم در مورد سلامتی: فرد مبتلا به این اختلال ممکن است بهطور مداوم نگران ابتلا به بیماریهای خطرناک باشد، حتی زمانی که هیچ شواهد پزشکی وجود ندارد. بهعنوان مثال، فرد ممکن است احساس کند که یک سردرد ساده نشانهای از تومور مغزی است.
توجه مفرط به علائم جسمی جزئی: حتی نشانههای جسمی معمولی و غیرمهم مانند خستگی، درد عضلانی یا گلودرد میتواند باعث ایجاد اضطراب شدید در فرد شود. او ممکن است این علائم را بهعنوان نشانهای از یک بیماری جدی تفسیر کند.
مراجعه مکرر به پزشکان و انجام آزمایشات غیرضروری: افراد مبتلا به اختلال اضطراب بیماری معمولاً برای بررسی نگرانیهای خود به پزشکان مختلف مراجعه میکنند و درخواست آزمایشات متعدد میدهند، حتی زمانی که پزشکان تأکید میکنند که وضعیت جسمی آنها کاملاً طبیعی است.
دوری از فعالیتها و موقعیتهای خاص: فرد مبتلا ممکن است از فعالیتهایی که بهنظر او میتواند به سلامت او آسیب برساند، خودداری کند. برای مثال، او ممکن است از مسافرت، ورزش کردن یا حضور در جمعهای اجتماعی اجتناب کند.
دنبال کردن اطلاعات پزشکی آنلاین: افراد مبتلا به این اختلال ممکن است بهطور مداوم در اینترنت به جستجو بپردازند تا علائم بیماریهای مختلف را پیدا کنند و بهدنبال تفسیرهای پزشکی برای هر درد یا ناراحتی کوچک بگردند.
احساس اضطراب و نگرانی حتی پس از انجام آزمایشات پزشکی منفی: پس از دریافت نتایج منفی از آزمایشات پزشکی و معاینات، فرد ممکن است همچنان نگران ابتلا به بیماریهای خطرناک باشد و احساس کند که شاید پزشکان چیزی را از او پنهان کردهاند یا آزمایشات نادرست بوده است.
عوارض اختلال اضطراب بیماری
اگر اختلال اضطراب بیماری درمان نشود، میتواند باعث ایجاد مشکلات و عوارض جدی در زندگی فرد شود. برخی از مهمترین عوارض این اختلال عبارتند از:
مشکلات روابط اجتماعی و خانوادگی: اضطراب مداوم و نگرانیهای غیرضروری میتواند باعث ایجاد تنش و اختلافات در روابط فرد با خانواده و دوستانش شود. بهویژه، اگر فرد بهطور مداوم از سلامتی خود نگرانی داشته باشد، ممکن است اطرافیان او از این نگرانیها خسته شوند و حتی از او فاصله بگیرند.
کاهش کیفیت زندگی: این اختلال میتواند کیفیت زندگی فرد را کاهش دهد. فرد ممکن است بهطور مداوم از فعالیتهای لذتبخش خودداری کند، به دلیل نگرانیها از بیمار شدن یا آسیب دیدن.
مشکلات شغلی: فرد مبتلا به اختلال اضطراب بیماری ممکن است با مشکلاتی در محل کار روبرو شود، زیرا اضطراب ناشی از نگرانیها ممکن است باعث کاهش تمرکز و کارایی او شود. همچنین ممکن است به دلیل مراجعههای مکرر به پزشکان، غیبتهای زیادی از محل کار داشته باشد.
هزینههای مالی بالا: هزینههای مکرر برای انجام آزمایشات پزشکی و معاینات میتواند بار مالی سنگینی را بر دوش فرد مبتلا بگذارد. در برخی موارد، این هزینهها میتواند به مشکلات اقتصادی و مالی منجر شود.
افزایش خطر ابتلا به سایر اختلالات روانی: افرادی که به اختلال اضطراب بیماری مبتلا هستند، بیشتر در معرض ابتلا به سایر اختلالات روانی مانند افسردگی، اختلالات اضطرابی دیگر یا اختلالات وسواس فکری-عملی قرار دارند.
اضطراب بیماری: وقتی نگرانی از سلامتی زندگی را مختل میکند
علت ایجاد اختلال اضطراب بیماری
اختلال اضطراب بیماری میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و روانشناختی ممکن است نقش داشته باشد. برخی از علل و عوامل موثر در بروز این اختلال عبارتند از:
عوامل ژنتیکی: تحقیقات نشان میدهد که اختلال اضطراب بیماری ممکن است در خانوادهها به ارث برسد. افرادی که سابقه خانوادگی اختلالات اضطرابی دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این اختلال قرار دارند.
تجربیات زندگی: تجربیات گذشته، بهویژه تجربیات منفی مانند بیماریهای جدی یا مواجهه با مرگ و بیماری نزدیکان، میتواند باعث بروز این اختلال شود. افرادی که در دوران کودکی با بیماریهای سخت روبرو شدهاند، ممکن است تمایل بیشتری به نگرانی درباره سلامت خود داشته باشند.
ویژگیهای شخصیتی: برخی از ویژگیهای شخصیتی مانند تمایل به نگرانی یا داشتن شخصیتی حساس و آسیبپذیر، میتواند باعث بروز این اختلال در فرد شود. افرادی که بیشتر تمایل به کنترل کردن اوضاع دارند، ممکن است بهطور مداوم به علائم جسمی خود توجه کنند.
استرس و فشارهای محیطی: استرسهای طولانیمدت، مانند فشارهای شغلی یا مشکلات خانوادگی، میتواند باعث تشدید علائم اضطراب بیماری شود. استرسهای محیطی معمولاً میتوانند افراد را مستعد اختلالات اضطرابی و سایر مشکلات روانی کنند.
درمان اختلال اضطراب بیماری
درمان اختلال اضطراب بیماری شامل استفاده از روشهای مختلفی است که میتواند به کاهش اضطراب و نگرانیهای بیمار کمک کند. این روشها شامل درمانهای رواندرمانی و دارودرمانی هستند. از جمله درمانهای موثر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
رواندرمانی شناختی-رفتاری: یکی از موثرترین روشها برای درمان اختلال اضطراب بیماری، رواندرمانی شناختی-رفتاری (CBT) است. در این روش، فرد بهطور فعال در شناسایی و تغییر تفکرات و رفتارهای اضطرابآور خود مشارکت میکند. هدف این درمان کمک به بیمار برای تفکر منطقیتر درباره علائم بدنی و کاهش نگرانیهای بیپایه است.
دارودرمانی: در برخی موارد، داروهای ضد اضطراب و ضد افسردگی مانند مهارکنندههای بازجذب سروتونین (SSRI) یا مهارکنندههای بازجذب سروتونین-نوراپینفرین (SNRI) میتوانند به کاهش اضطراب کمک کنند. این داروها معمولاً برای کاهش شدت علائم اضطراب و افسردگی تجویز میشوند.
تکنیکهای آرامسازی و کاهش استرس: آموزش تکنیکهای آرامسازی مانند یوگا، مدیتیشن، و تمرینات تنفسی میتواند به کاهش اضطراب کمک کند. این تکنیکها میتوانند سطح استرس را کاهش داده و کیفیت زندگی فرد را بهبود بخشند.
آموزش و آگاهیدهی: یکی از جنبههای مهم درمان اختلال اضطراب بیماری، آموزش بیمار درباره ماهیت اختلال است. فرد باید بفهمد که نگرانیهای او بیاساس است و تنها با دریافت اطلاعات و آگاهی از وضعیت واقعی سلامت خود میتواند به آرامش دست یابد.
سخن پایانی
اختلال اضطراب بیماری، اگرچه ممکن است در ابتدا بهنظر برسد که تنها یک نگرانی جزئی درباره سلامت است، اما میتواند تأثیرات گستردهای بر زندگی فرد و اطرافیان او داشته باشد. این اختلال ممکن است باعث ایجاد مشکلات جدی در روابط، کار، و کیفیت زندگی فرد شود. تشخیص و درمان به موقع این اختلال میتواند به کاهش علائم اضطراب و بهبود زندگی فرد کمک کند.
درک علائم، علل و روشهای درمان اختلال اضطراب بیماری میتواند به بیماران کمک کند تا زندگی بهتری داشته باشند و از نگرانیهای بیپایه رهایی یابند. درمانهای رواندرمانی و دارودرمانی میتوانند راهحلهایی مؤثر برای کنترل و کاهش این اختلال باشند.
درک علائم، علل و روشهای درمان اختلال اضطراب بیماری میتواند به بیماران کمک کند تا زندگی بهتری داشته باشند و از نگرانیهای بیپایه رهایی یابند. در صورت احساس نیاز به پشتیبانی تخصصی و راهنمایی فردی، مراجعه به یک روانشناس در رشت میتواند گام مهمی در مسیر بهبود باشد.
