تروما یا روان زخم، یکی از مفاهیم پیچیده در روانشناسی است که بر اثر تجربه حوادث و رویدادهای استرسزا ایجاد میشود. این نوع آسیب ممکن است به طور مستقیم بر وضعیت روانی فرد تاثیر بگذارد و در برخی موارد، اثرات آن در زندگی فرد باقی بماند. روان زخم میتواند به شکلی عمیق بر ذهن و جسم تاثیر بگذارد و در صورتی که درمان نشود، میتواند به مشکلات و اختلالات روانی پیچیدهتری منجر شود. در این مقاله به بررسی مفهوم روان زخم، انواع آن، دلایل بروز این مشکل، علائم و نشانههای آن، روشهای پیشگیری و درمان آن خواهیم پرداخت.
تروما یا روان زخم چیست؟
تروما از واژه یونانی “Trauma” به معنای زخم گرفته شده است و در روانشناسی به معنای آسیبهای روانی است که بر اثر مواجهه با رویدادهای بسیار استرسزا و ناراحتکننده به فرد وارد میشود. این آسیبها ممکن است به طور مستقیم باعث اختلال در احساس امنیت فرد شوند. در واقع، هنگامی که فرد در مواجهه با موقعیتهای ناگهانی و وحشتآور قرار میگیرد، ممکن است احساس درماندگی، اضطراب و بیپناهی را تجربه کند.
در موارد خاص، روان زخم ممکن است به علت شوک روانی ناشی از یک رویداد غیرمنتظره مانند از دست دادن یک عزیز، وقوع تصادف یا آسیبهای جسمی جدی به وجود آید. این آسیبها اغلب از لحاظ جسمی قابل مشاهده نیستند، اما اثرات آنها بر ذهن و روان فرد بسیار عمیق است.
انواع تروما
روان زخم به طور کلی به سه نوع مختلف تقسیم میشود:
حاد: این نوع روان رخم معمولاً نتیجه یک واقعه استرسزا و بسیار شدید است که به طور موقت به فرد آسیب میزند. این آسیبها معمولا در نتیجه تجربه یک اتفاق ناگهانی مانند تصادف یا یک بحران به وجود میآید. اما در نهایت با گذشت زمان و دریافت درمان، فرد به حالت عادی برمیگردد.
مزمن: روان زخم زمانی مزمن میشود که فرد در معرض رویدادهای استرسزای مداوم و طولانیمدت قرار گیرد. به عنوان مثال، افرادی که در محیطهای آزاردهنده زندگی میکنند، مانند خشونت خانگی یا سوءاستفادههای مکرر، دچار نوع مزمن خواهند شد. این نوع روان زخم به دلیل طولانی بودن مدت زمان آسیبدیدگی، اثرات عمیقی به جای میگذارد.
ثانویه: این نوع، زمانی رخ میدهد که فرد در معرض آسیبهای روانی دیگران قرار گیرد. به عنوان مثال، یک نفر ممکن است از طریق شنیدن داستانهای دردناک یا مراقبت از فرد آسیبدیده، خود دچار روان زخم شود. این آسیب به طور غیرمستقیم از طریق همدلی یا احساس مسئولیت در برابر فرد آسیبدیده به وقوع میپیوندد.
تروما چرا ایجاد می شود؟
روان زخم میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. یکی از دلایل رایج آن، قرار گرفتن در معرض حوادث طبیعی یا انسانی است. جنگ، زلزله، سیل، تصادفات رانندگی و حوادث تروریستی میتوانند منجر به آن شوند. از سوی دیگر، تجربه درد و رنج ناشی از بیماریهای سخت، مرگ ناگهانی نزدیکان یا مشکلات خانوادگی نیز میتواند زمینهساز بروز باشد.
عوامل روانی نیز نقش مهمی در ایجاد روان زخم دارند. افرادی که از قبل در معرض استرسهای روانی و فشارهای روحی قرار داشتهاند، بیشتر احتمال دارد که دچار شوند. همچنین، فردی که در دوران کودکی دچار آسیبهای روانی شده باشد، ممکن است در بزرگسالی نیز در برابر رویدادهای استرسزا آسیبپذیرتر باشد.
تروما چیست؟ هر آنچه باید درباره آسیبهای روانی و انواع آن بدانید
علائم تروما
افراد مبتلا میتوانند علائم مختلفی را تجربه کنند که به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند: علائم روانی و علائم جسمی.
علائم روانی: این علائم معمولاً شامل احساساتی ماننداضطراب، افسردگی، احساس گناه، پریشانی ذهنی، اختلال در تمرکز، خشم و تحریکپذیری میشوند. همچنین، بسیاری از افراد مبتلا به روان زخم ممکن است دچار افکار منفی و حتی خودکشی شوند.
علائم جسمی: تروما میتواند علائم فیزیکی مختلفی نیز به همراه داشته باشد. سردرد، بیخوابی، خستگی شدید، درد عضلانی، افزایش ضربان قلب و اختلالات گوارشی از جمله علائم فیزیکی رایج در افراد مبتلا به تروما هستند. این علائم ممکن است به طور مستقیم از تاثیرات روانی ناشی از تروما نشأت بگیرند.
آیا میتوان از تروما جلوگیری کرد؟
اگرچه نمیتوان از وقوع حوادث و رویدادهای استرسزا جلوگیری کرد، اما میتوان با تقویت مهارتهای مقابلهای، تا حدی از تاثیرات منفی آنها کاسته و یا آن را مدیریت کرد. به عنوان مثال، آموزش به افراد در مورد چگونگی مواجهه با استرس، تقویت تواناییهای روانی، و استفاده از تکنیکهای آرامشبخش مانند یوگا و تنفس عمیق میتواند به افراد کمک کند تا در برابر حوادث زندگی مقاومتر شوند.
افزون بر این، حمایت اجتماعی نیز نقش بسیار مهمی در پیشگیری از تروما دارد. افرادی که در موقعیتهای استرسزا از حمایت خانواده و دوستان برخوردار هستند، کمتر دچار آسیبهای روانی میشوند.
درمان تروما
درمان تروما به شدت و نوع آسیب روانی بستگی دارد. روشهای درمانی مختلفی برای درمان تروما وجود دارد که میتوان به آنها اشاره کرد:
درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش درمانی به فرد کمک میکند تا الگوهای فکری منفی خود را شناسایی کرده و آنها را به الگوهای مثبت تبدیل کند. CBT معمولاً در درمان اضطراب، افسردگی و PTSD موثر است.
درمان EMDR: درمان حساسیت زدایی و پردازش دوباره حرکات چشم (EMDR) یک تکنیک موثر برای درمان تروما است که به فرد کمک میکند تا خاطرات دردناک را از ذهن خود خارج کند.
تجربه سوماتیک: این روش درمانی به فرد کمک میکند تا به احساسات خود و واکنشهای فیزیکی بدنش توجه کرده و آنها را به طور موثری مدیریت کند.
در موارد شدیدتر، ممکن است نیاز به دارو درمانی برای کاهش علائم اضطراب و افسردگی باشد. این درمانها باید تحت نظارت یک روانپزشک متخصص صورت گیرد.
نکات پایانی
تروما یک آسیب روانی جدی است که میتواند زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. درک بهتر علائم و علل آن میتواند به فرد کمک کند تا سریعتر به درمان بپردازد و از آسیبهای بیشتر جلوگیری کند. علاوه بر درمانهای روانشناختی و دارویی، تقویت مهارتهای مقابلهای، حمایت اجتماعی و خودمراقبتی نیز از جمله مواردی هستند که میتوانند در بهبود وضعیت فرد مبتلا به تروما موثر باشند. مهم است که فرد مبتلا به تروما از حمایتهای حرفهای استفاده کند و اجازه ندهد که آسیبهای روانی بر کیفیت زندگیاش تاثیر بگذارد.
