کابوسها تجربهای طبیعی از خواب هستند که میتوانند در هر سنی رخ دهند، اما کودکان خردسال به ویژه بین سنین ۲ تا ۸ سال بیشترین احتمال را برای دیدن آن دارند. مطالعات نشان میدهند که تقریباً نیمی از کودکان بین ۳ تا ۶ سال، کابوسهای مکرر را تجربه میکنند و حتی ۲۰ درصد از کودکان ۶ تا ۱۲ ساله نیز درگیر این تجربه میشوند. این رویاهای ترسناک میتوانند باعث اضطراب، گریه و بیداری شبانه شوند و حتی در برخی موارد منجر به اختلال در کیفیت خواب و زندگی روزمره کودک شوند.
تفاوت بین کابوس، هراس شبانه و سایر اختلالات خواب در کودکان اهمیت دارد تا والدین بتوانند بهترین روشها برای کمک به فرزندشان را انتخاب کنند. در این مقاله، به بررسی علل این امر در کودکان، عادی بودن آن، نیاز به درمان دارویی و روشهای درمان و پیشگیری میپردازیم.
چرا کودکان کابوس میبینند؟
کابوسها معمولاً در مرحله خواب با حرکت سریع چشمها (REM) رخ میدهند، که در نیمه دوم شب یا صبح زود شایعتر است. در این مرحله مغز فعال است و تخیلات کودک ممکن است با ترسها و اضطرابهای روزانه ترکیب شود.
کابوسهای کودکان ۲ تا ۴ ساله
در این سن، تخیل کودک شکوفا میشود و ترسهای رایج مانند تاریکی، جدا شدن از والدین، یا حیوانات خطرناک بیشتر ظاهر میشوند. تغییرات ساده در زندگی روزمره، مثل شروع آموزش توالت، تغییر تخت یا رفتن به مهدکودک، میتواند باعث استرس و بروز خواب های بد شود. این اتفاق در واقع واکنشی طبیعی به پردازش احساسات کودک هستند و نشاندهنده عدم موفقیت والدین نیستند.
کابوسهای کودکان ۵ تا ۸ ساله
با رشد شناختی، کودکان شروع به درک خطرات واقعی میکنند، مثل تصادفات، خشونت یا مرگ یکی از نزدیکان. علاوه بر این، تماشای برنامههای تلویزیونی، داستانهای ترسناک یا تجربه اضطراب و هیجان قبل از خواب میتواند باعث این امر شود. تغییرات بزرگ در زندگی مانند شروع مدرسه، طلاق والدین یا مشکلات شغلی والدین نیز از دلایل رایج آن هستند.
آیا دیدن کابوسهای شبانه عادی است؟
دیدن کابوس در کودکان تا حدود زیادی طبیعی است. تحقیقات نشان میدهند که احتمال دیدن آن در سنین ۳ تا ۶ سال و ۵ تا ۹ سال بیشتر است. تا سن ۱۲ سالگی، تقریباً هر دو جنس را به یک اندازه تحت تأثیر قرار میدهند، اما در سنین نوجوانی دختران ممکن است کمی بیشتر درگیر آن شوند.
با این حال، باید بین کابوس و هراس شبانه تفاوت قائل شد:
- کابوسهای شبانه: معمولاً در خواب REM رخ میدهند و کودک پس از بیداری قادر است محتوای خواب خود را به یاد بیاورد. این کابوسها باعث اضطراب و گریه میشوند اما کودک به سرعت آرام میگیرد.
- هراس شبانه (Night Terror): در مراحل خواب غیر REM رخ میدهد، معمولاً در یک سوم اول شب. کودک در طول آن بسیار سراسیمه است، صدا تولید میکند و آرام کردنش دشوار است. پس از پایان هراس، کودک هیچ خاطرهای از آن ندارد.
حدود ۳۰ درصد از کودکان بین ۳ تا ۷ سال هراس شبانه را تجربه میکنند و معمولاً پس از سن ۱۰ سالگی کاهش مییابد. برخلاف کابوس، هراس شبانه با راه رفتن در خواب و سایر رفتارهای غیرعادی همراه است و در بزرگسالان بسیار نادر است.
آیا در این امر نیاز به درمان دارویی وجود دارد؟
اکثر کابوسهای شبانه کودکان به مراقبت و اطمینان دادن والدین پاسخ میدهند و درمان دارویی معمولاً لازم نیست. تنها در مواردی که آنها شدید، مکرر و باعث اختلال در خواب و زندگی روزمره شوند یا با اختلالات روانی همراه باشند، پزشک ممکن است دارو تجویز کند.
در برخی موارد نادر، مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) ممکن است برای کاهش هراس شبانه یا کابوس های شدید استفاده شوند. با این حال، استفاده از دارو همیشه به عنوان آخرین راهحل مطرح میشود و تمرکز اصلی بر روشهای غیر دارویی، آموزش کودک و کاهش استرس روزانه است.
تفاوت بین کابوس و هراس شبانه اهمیت بالایی دارد، زیرا هراس شبانه با رفتارهای شدیدتر، بیداری سخت و فراموشی کامل اتفاق میافتد و نیاز به رویکرد متفاوتی دارد.
درمان کابوسهای شبانه کودکان
۱. اطمینان و آرامش دادن به کودک
پس از بیدار شدن کودک ، والدین باید او را آرام کنند، بغل کنند یا پشتش را ماساژ دهند تا ضربان قلب کودک کاهش یابد. توضیح دادن اینکه خواب ها واقعی نیستند و آسیب نمیرسانند، به مرور به کودک کمک میکند تا ترس خود را کاهش دهد.
۲. ایجاد روتین خواب آرامبخش
روتین منظم قبل از خواب، مانند حمام گرم، شستن دست و پا، خواندن داستان شاد و روشن کردن چراغ خواب کمنور، میتواند استرس کودک را کاهش دهد و احتمال بروز این اتفاق را کمتر کند.
۳. ابزارهای مقابله با کابوس
تابلوی رویاهای خوب: کودک با نقاشی و برچسبهای شاد، فضای اتاقش را برای خوابهای خوب آماده میکند.
کرم یا لوسیون خوابهای خوب: کودک قبل از خواب کمی لوسیون روی بدن یا پیشانی خود میزند و این کار حس کنترل و امنیت ایجاد میکند.
اسپری ضد کابوس: بطری اسپری حاوی آب و عصاره وانیل به کودک اجازه میدهد پیش از خواب فضای امن ایجاد کند.
شریک خواب: استفاده از عروسک یا حیوان عروسکی به کودک احساس امنیت میدهد و ترسهای شبانه را کاهش میکند.
۴. آموزش و گفتگو
صحبت کردن با کودک درباره احساسات و اتفاقات روزمره، آموزش تفکیک واقعیت از خواب و کمک به پردازش اضطرابها، نقش مهمی در کاهش این اتفاق دارد.
۵. محدودیت در همخوابی
اگرچه ممکن است والدین بخواهند کودک را در تخت خود آرام کنند، همخوابی مداوم یا ماندن طولانیمدت در اتاق کودک میتواند عادتهای نامطلوب ایجاد کند و باعث افزایش بیداری شبانه شود.
جمعبندی
کابوسهای شبانه یکی از تجربههای رایج در کودکان ۲ تا ۱۲ سال هستند و معمولاً بخشی طبیعی از رشد و پردازش احساسات کودک به شمار میروند. این امر بیشتر در مرحله خواب REM رخ میدهد و میتواند باعث اضطراب و گریه شود، اما اغلب بدون نیاز به دارو با حمایت والدین و ایجاد محیط خواب امن کنترل میشوند.
تفاوت بین کابوس و هراس شبانه اهمیت بالایی دارد، زیرا هراس شبانه با رفتارهای شدیدتر، بیداری سخت و فراموشی کامل اتفاق میافتد و نیاز به رویکرد متفاوتی دارد.
والدین میتوانند با ایجاد روتین خواب آرامبخش، آموزش کودک درباره این اتفاق، استفاده از ابزارهای مقابلهای و اطمینان دادن به کودک، کیفیت خواب او را بهبود دهند و ترسهای شبانه را کاهش دهند. تنها در موارد شدید و مکرر، که اختلال در خواب و زندگی روزانه ایجاد میکند، ممکن است درمان دارویی تحت نظر پزشک مطرح شود.
با پیروی از این روشها، کودکان یاد میگیرند که کابوسها تجربهای طبیعی هستند و با حمایت والدین و روانشناس در رشت، میتوانند احساس امنیت و آرامش را در خواب خود پیدا کنند.
