فقر یکی از پیچیدهترین و چالشبرانگیزترین مشکلات اجتماعی است که جوامع در حال توسعه با آن دست و پنجه نرم میکنند. این پدیده نه تنها بر ابعاد اقتصادی افراد و خانوادهها اثر میگذارد، بلکه سلامت روانی، ارزشهای اخلاقی و انسجام اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در مقابل، فحشا به عنوان یکی از مظاهر فساد اخلاقی و اجتماعی، به شکل مستقیم با نیازها و فشارهای اقتصادی افراد در ارتباط است. آثار فقر و فحشا در هم تنیدهاند و گاهی فقر به عنوان محرک اصلی، افراد را به سمت مسیرهای خودویرانگر سوق میدهد.
مطالعات متعدد نشان دادهاند که فساد و فقر در یک چرخه معیوب همدیگر را تقویت میکنند. پژوهش مهرگان و محسنی (۱۳۹۱) در ۱۲۰ کشور در حال توسعه با استفاده از شاخص فقر انسانی (HPI) نشان داد که فقر و فساد رابطه علّی دوطرفه دارند؛ به این معنا که فساد میتواند فقر را تشدید کند و فقر نیز زمینههای فساد را فراهم میآورد.
از سوی دیگر، بررسیهای اجتماعی و فرهنگی، مانند تحلیل فیلم «فقر و فحشاء» ساخته مسعود دهنمکی، نشان میدهد که فقر میتواند زنان و دختران را به سمت فحشا و خودفروشی سوق دهد. این مقاله تلاش میکند رابطه پیچیده فقر و فحشا را بررسی کرده، اثرات کاهش فقر بر فحشا را تحلیل کند و راهکارهایی برای پیشگیری از گسترش این آسیب اجتماعی ارائه دهد.
آیا فقر به فحشا منجر میشود؟
یکی از پرسشهای اساسی در تحلیل آسیبهای اجتماعی این است که آیا فقر به طور مستقیم باعث روی آوردن افراد به فحشا میشود یا خیر. فیلم «فقر و فحشاء» استدلال میکند که فشار اقتصادی شدید، عدم توانایی تأمین نیازهای اولیه و نبود حمایت اجتماعی، افراد به ویژه زنان را به مسیرهای فساد و خودفروشی هدایت میکند. در این فیلم بیان میشود که هنگامی که فقر وارد زندگی فرد میشود، دین و ایمان او تحت فشار قرار میگیرد و شکم گرسنه، اعتقادات اخلاقی را نمیشناسد.
این دیدگاه تا حدی توسط تحقیقات اجتماعی و اقتصادی نیز تأیید میشود. پژوهش مهرگان و محسنی نشان میدهد که فقر به طور مستقیم با فساد و رفتارهای غیرقانونی و غیراخلاقی مرتبط است. فقیر بودن، محدودیتهای شدیدی برای انتخابهای مشروع ایجاد میکند و افراد در مواجهه با کمبود منابع و نیازهای حیاتی، ممکن است دست به اقداماتی بزنند که از منظر اخلاقی یا قانونی ناپسند تلقی میشود.
با این حال، نمیتوان گفت که فقر به صورت قطعی و ضروری به فحشا منجر میشود. همانطور که در تحلیل فیلم و نمونههای واقعی مشاهده میشود، برخی افراد با فقر شدید نیز توانستهاند سالم بمانند و از مسیرهای فساد دوری کنند. مثال پیرزنی که با فروش شکلات و تلاش برای تأمین مخارج چهار دختر خود، زندگی سالمی داشته است، نشان میدهد که ایمان، اخلاق و حمایت اجتماعی میتوانند مانع ورود فرد به مسیرهای خودویرانگر شوند. بنابراین، فقر یک عامل مؤثر اما نه الزامی در سوق دادن افراد به فحشا است و سایر عوامل مانند ایمان، ارزشهای اخلاقی، حمایت خانواده و شبکههای اجتماعی نقش تعیینکنندهای دارند.
آیا میتوان با کاهش دادن فقر، فحشا را کاهش داد؟
سؤال مهم بعدی این است که آیا کاهش فقر میتواند به کاهش فحشا منجر شود؟ پاسخ علمی به این پرسش نسبی است. کاهش فقر میتواند فشار اقتصادی بر افراد را کاهش دهد و در نتیجه انگیزه اقتصادی برای ورود به فعالیتهای غیرقانونی یا اخلاقاً ناپسند، کاهش یابد. این ایده با یافتههای پژوهش مهرگان و محسنی همخوانی دارد، که نشان میدهد فقر و فساد دو روی یک سکه هستند و کاهش فقر میتواند با کاهش فساد همراه باشد.
با این حال، تجربههای اجتماعی و مشاهده فیلم «فقر و فحشاء» نشان میدهد که کاهش فقر به تنهایی نمیتواند مشکل فحشا را به طور کامل حل کند. همانطور که اشاره شد، برخی زنان با فقر شدید نیز مسیر سالم خود را حفظ کردهاند. بنابراین، باید توجه داشت که کاهش فقر یک پیششرط ضروری اما ناکافی برای کاهش فحشا است. سایر عوامل مانند تقویت ارزشهای اخلاقی، آموزش، اعتماد به نفس، حمایتهای اجتماعی و ایجاد فرصتهای شغلی مشروع نیز باید همزمان در نظر گرفته شود.
به عبارت دیگر، سیاستهای اقتصادی که تنها به انتقال منابع یا افزایش درآمد خانوادهها میپردازند، بدون توجه به ابعاد فرهنگی و اخلاقی جامعه، نمیتوانند به طور کامل مانع گسترش فحشا شوند. تجربههای موفق جهانی نشان میدهد که کاهش فقر همراه با آموزش، توانمندسازی زنان و ایجاد فرصتهای شغلی پایدار، اثربخشی بیشتری دارد.
چگونه میتوان جامعه را از فحشا دور کرد؟
برای کاهش گسترش فحشا و محافظت از جامعه در برابر این آسیب، اقدامات چندجانبه لازم است:
- تقویت آموزش و پرورش اخلاقی و دینی: آموزش ارزشهای اخلاقی، تقویت ایمان و ایجاد حس مسئولیت اجتماعی میتواند افراد را در برابر فشارهای اقتصادی مقاوم کند. همانطور که اشاره شد، ایمان و باورهای اخلاقی نقش مهمی در جلوگیری از ورود به مسیرهای خودویرانگر دارد.
- توانمندسازی اقتصادی زنان: ایجاد فرصتهای شغلی مشروع، حمایت از مشاغل خانگی و توسعه مهارتهای فنی و حرفهای، به ویژه برای زنان، میتواند انگیزه ورود به فحشا را کاهش دهد.
- حمایت اجتماعی و شبکههای امنیتی: ایجاد صندوقهای حمایت اجتماعی، خدمات رفاهی، تأمین مسکن و کمکهای اضطراری، فشار اقتصادی فوری را کاهش میدهد و فرد را از تصمیمات ناگهانی و خودویرانگر محافظت میکند.
- مبارزه با فساد و نابرابری اقتصادی: همانطور که پژوهش مهرگان و محسنی نشان داد، فساد و بیعدالتی اقتصادی باعث تشدید فقر و در نتیجه افزایش آسیبهای اجتماعی میشود. بنابراین اصلاحات ساختاری در نظام اقتصادی و قضایی کشورها ضروری است.
- آگاهیبخشی به جامعه: ایجاد رسانهها و برنامههای اطلاعرسانی برای نشان دادن رابطه بین ظلم، فقر و فساد، میتواند حاکمان و جامعه را نسبت به اثرات منفی بیتوجهی به عدالت اجتماعی هوشیار کند.
کلام پایانی
فقر و فحشا به عنوان دو مسئله پیچیده و در هم تنیده، نیازمند تحلیل جامع و چندبعدی هستند. فقر میتواند فشار اقتصادی شدیدی ایجاد کند که افراد را به سمت خودفروشی و فحشا سوق دهد، اما این رابطه الزامی نیست و عوامل دیگری مانند ایمان، حمایت اجتماعی و ارزشهای اخلاقی نقش تعیینکنندهای دارند. کاهش فقر میتواند یکی از ابزارهای کاهش فحشا باشد، اما بدون اقدامات همزمان در زمینه آموزش، توانمندسازی، حمایت اجتماعی و مبارزه با فساد، نمیتوان به نتایج پایدار دست یافت.
جامعهای که میخواهد از آسیبهای اجتماعی مانند فحشا دوری کند، باید یک رویکرد جامع داشته باشد؛ رویکردی که هم به تأمین نیازهای اقتصادی افراد توجه کند و هم ارزشهای اخلاقی و فرهنگی را تقویت نماید. تنها در چنین شرایطی است که زنجیره ناامیدی که از فقر آغاز میشود و به خودویرانگری ختم میشود، میتواند شکسته شود و جامعه به سمت سلامت و عدالت اجتماعی حرکت کند.
افرادی که به دلیل فقر یا فشارهای اجتماعی درگیر آسیبهایی مانند فحشا شدهاند، بیش از هر چیز نیازمند حمایت، درک و خدمات تخصصی هستند. برای بازیابی امنیت روانی و یافتن راههای سالمتر برای بازسازی زندگی، مراجعه به یک روانشناس در رشت میتواند گامی مؤثر و امیدبخش باشد.
